Siyahilik ve Şiir/Fred Moten
Çeviri: Burak Bayülgen
.
Afro-diasporik düşünceye yapılan yeni katkılar, ister tartışma konusu olan bu başlık altında, ister politik açıdan daha ılımlı görülen “ulusötesi” kavramı altında olsun, ister köle ticaretinin sebep olduğu ekolojiden ve köklerden kopuşu keşfetmeye yahut bu kopuşa bağlı kalmaya devam etsin yahut Vestfalya uluslararası düzenini aşan küresel bilgi, emek ve sermaye akışlarıyla tanımlanan bir çağa karşılık gelen yeni epistemolojileri ve ontolojileri üretsin, Avrupa merkezli siyasal ve felsefi projenin kalbinde yer alan kimlik politikalarıyla olanaklar üretmeye ve genişlemeye devam etmektedir. Şimdi, postyapısalcılık, postmodernizm (ki bu sadece dağılmanın ekonomi-politiği olarak değil, aynı zamanda ona tekabul eden ve ona direnen bir poetik deney olarak da anlaşılmalıdır) ve bunların öznelliğe eleştirel bir bakış getirebilen yöntemleri sonucunda, insan kavramı sömürgeciliğin ve emperyalizmin dehşetli baskısı altındayken ve tam da bu güçler birinci dünyanın ve benzerlerinin üzerine çevrilmişken, siyahi düşünce ya da siyahi toplumsal yaşam, genel ekoloji bünyesinde insan farklılığını barındırmak ve onu talep etmek açısından oldukça verimli bir alan olmayı sürdürmektedir. Siyahi düşünce, ontolojik ve epistemolojik bir mütabakatın tanımladığı ayrımcı, tek-kültürlü ve tek-tanrılı egemenliğin sınırlarının ötesinde var olduğu ölçüde, bu olanakları inceleyen ve hayata geçiren sosyo-poetik bir projedir. Dolayısıyla, yeni ontolojiler ve epistemolojiler keşfetmeye ve bunları eksiksik sunarak ontolojinin ve epistemolojinin ortak gücünü ve etki alanını belirginleştiren araştırmacılara gıpta ederek çalışmamız gerekse de, M. NourbeSe Philip’in lanet(e)tematik şiirinde bahsettiği o olayın [köle ticaretinin] açtığı yarayı kapayamayız ve kapamayacağız. Dolayısıyla, dönüşü olmayan bu yol sürekli altüst edilirken, nihai hedefimiz saptırılırken şu düşünce bize heyecan verir: Modenite (köle ticareti, yerleşimci sömürgecilik ve dünyanın egemenliğinin imgelenerek, grafikleştirilerek ve kavranarak demokratikleştirilmesi süreçlerinin birleşimi) kişisel hasarlar açısından ne ölçülebilen ne de kavramlaştırılabilen sosyoekolojik bir felakettir.
Dahice ve derinlikli bir örnek teşkil eden Philip’in Zong! adlı eserini ele alalım. İlk olarak 2008’de yayınlanan eser hem tekerrür hem de temsil edilemezliğiyle hâlâ günümüzde derinleşmeye ve olgunlaşmaya devam ediyor. Zong!’un şarkılarla ele alınan hikayesi ve anlattığı olay gayet iyi bilinir: 1781'de köle gemisi Zong'un (yani “özen, [ilgi, bakım]” anlamına gelen Zorg ismiyle anılan Hollanda yapımı geminin) kaptanı, gemi sahiplerinin kaybolan yüklerinden sigorta alabilmeleri için yaklaşık 150 Afrikalı'nın denize atılmasını emreder. Philip bu olayın geçtiği uzun ve zalim tarihi anlatırken sık sık araya girip [İngilizce’de şarkı anlamına gelen] “song” ile [Hollandaca “şarkı söyledi” anlamına gelen] Zong!’un sesteşliğinden bahseder. Destansılığı kökten reddeden Philip’in dehası derin ve ölümcül bir sesten ibarettir. O artık geriye dönüşün ve kurtuluşun olmadığı yere iner. Tuhaf olan ise, mekanın oraya ait olmayanın [kölelerin] mekanı, dolayısıyla bir “yok-yer” olmasıdır. Sıkıntının ve gerilimin ayrı ayrı biriktiği bir bölgedir. Burada biriken gerilim atopos’tan ütopya’ya aktarılarak boşaltılamaz, aksine vahşetin ve belleğin bile dindiremeyeceği biçimde ikiye katlanır. Geminin enkazına dalan kişi kendi olmaktan çıkar. Öznelliğin gerçekliğinden ve tahayyülünden kat kat fazla olan yıpranmış ve alıkonmuş kalıntılar vardır. Geriye kalan, ölçülebilir bir kayıptan çok daha fazlasıdır. Unutulmaya ve unutturulmaya çalışılana yönelik yapılan şey mantıken çok güzeldir. Bir sonraki cümlenin “buna rağmen…” ile başlaması istenir ancak bunun olmayışı sonsuza dek yankılanacaktır. Atıldığı derinliklerden çıkarılıp bir araya getirilen kabuklardan [cesetlerden], enginliğin içine hapsolup onun yerini alan, bitap düşmüş bir ilahi yükselir. Bir füg gibi havada yankılanan, [köle] ticaretinin lirik tahmili, uhreviliğimizin ve zühreviliğimizin merasimi olan bu ilahi artık bizde muhafaza edilir. Philip bu kaçınılmaz, baskın gerçeği hepten fark eder: Zong’un türküsü söylenmediği veya seslendirilmediği sürece bu bir öykü değildir, hatta kimsenin öyküsü değildir, kendi başına söylenemez. “Koroya Do sesini veren şef”, solist size bunu anlatır, başka da bir şey yapmaz. Giden ve asla dönmeyecek olan kadın, o korkunç kayıptan başka bir şey olmadığını söylemek için geri döner. Söyleyemediğini söylemek, bir daha geri gelmeyeceğini söylemek için çıkıp gelir. Siz söyleyin diye bir şarkı, fenalaşın diye bir yara izi, siz de katılın diye bir topluluk gönderir. Sadece bunu yapar. Başka da bir şey yoktur. Bundan böyle [Zong!] anlatılabilecekse de, siyahilerin itilafının/ihtilafının ve siyahilerin yükselişinin/uzlaşısının yok sayılamaz gerçekliği, bitkinliğin canlandığı ve canlandırdığı dokunsal bir uyum içinde anlatılmalıdır.
Şiir sınırları belirsizleştirir. Peki bu nereden gelir? Esere rağmen ona karşı gelen sonsuz oyunu teyit eden şey nedir? Eserin bütünlüğünden, onun kuralına dair bir anlam çıkarmamız beklenir. Peki ya eserin ulaşılabilirliği, özündeki ve ürettiği sosyal ilişkilere ne demeli? Bunlar yalnızca eserin bir kalıba sokulmasından kurtulmakla kalmaz, onun yerini de alırlar. Eseri “eser” olmaktan çıkarıp gündelik yaşantımıza sokan ve dolayısıyla Susan Sontag’ın “Yoruma Karşı”da bahsettiği yorum-karşıtı erotizmi mümkün ve gerekli kılan eserin ve özünün aşınmasından bahsetmiyorum çünkü [Sontag’ın] esere koyduğu mesafenin metafiziği onun bunları hayal etmesine mani olmuştur. Bu bir dizi etik soru aynı zamanda ekolojiktir. Bizi şiirde şiir olarak ayakta tutan şey nedir? Şiirin bizden ve kendisinden sürdürmemizi istediği şey, bu bulanık yapıtın türetken, yozlaştıran ve dirilten çılgınlığıdır. Ve çılgınlık halen devam ediyor! Eserin isabetli ve izdüşümsel açılışı aynı zamanda genel bir sosyoekolojik poiesis’in –sevgi kadar delilikle de yaratıcı bir ittifak halinde– sosyoekolojik felaketle ortaya çıktığı bir tanımlamadır. Bu açıklık, bu uyumsuzluk, bu kuralsız kalıntılar, bu kalıba sığmayış, bu sınırlara karşı değişken direniş, bu ses bulmuş animateryalite, bu kırık kap ve kırık beden şiirdir. Şiirin bir diğer ismi ise sadece isim olmakla kalmayan siyahiliktir.
Şiiri (kendi) siyahiliği adına düşünmek, en temel anlamda, bir yapıtın olumlu anlamdaki yetersizliğini, onun yazarı olduğu varsayılan kişinin yetersizliğiyle birlikte ele almayı gerektirir. Bir yapıt birçok çağdaş şairin reddettiği ontolojik, mono-teistik bir benliği şart koşar. Buradaki sorun ise bu benliği reddedenlerin menşeini ve akıbetini izah etmek zorunda kalmamızdır. (Ne yazık ki) Kant ve Adorno bu konuda bize yardım etmek için her daim hazır beklemektedirler.
“Deha (doğa vergisi) bir yetenektir ve sanata kural verir. Yetenek, sanatçının doğuştan üretken yetisi olduğundan ve kendisi de doğaya ait olduğu için şöyle de denebilir: Deha doğuştan gelen anlık yatkınlıktır (ingenium) ve doğa sanata kuralı onun yoluyla koyar” (Kant, Yargı Gücünün Eleştirisi).
"Deha için asıl alan hayal gücünün [imgelemin] alanıdır çünkü bu yeti yaratıcıdır ve diğer yetilere kıyasla kuralların kısıtlamasından ırak olduğu için özgünlüğe de bir o kadar elverişlidir… Fakat her sanat yine de birtakım belirli mekanik temel kuralları gerektirir; yani ürünün temelindeki fikre uygunluğuna, düşünülmekte olan nesnenin sunumundaki doğruluğa ilişkin kuralları. Bu ise okul disipliniyle öğrenilmek zorundadır ve tabii ki de her daim bir taklidin sonucudur. Ne var ki, hayal gücünü bu kısıtlamadan azat etmek ve ona ait olan yeteneğin kuralsızca ve hatta doğaya karşı bile olsa coşkuyla işlemesine izin vermek özgün bir budalalık doğurabilir fakat bu kesinlikle örnek teşkil etmezdi ve dolayısıyla da deha olarak sayılamazdı." (Pragmatik Bakış Açısından Antropoloji).
Zihnimde habire yüzsüzce ve düzenli olarak yankılanan [Charles] Olson’da bile, deha, yaratıcı güç, kural, kavram, icat, amaçsallık ve doğa arasındaki ilişkiler devasa bir sorun teşkil eder. Doğaya aykırı ve eşi benzeri görülmemiş olan şey orada keşfedilmeyi bekler. Şöyle sorabiliriz: Deha, kuralı koyan mıdır yoksa kuralı çiğneyen midir? Hemen ardından, kuralı koyanla kuralı çiğneyenin birbirine sadakatle bağlı olduğunu söyleyebiliriz. Bu keşişvari suça [Thelonious] Monk Yasası diyelim; zira Monk kuralları çiğnerken kural ile kötü ama çekidüzen veren bir ilişki kurarak doğanın sanata verdiği kuralın doğasının ne olduğunu sormamızı gerekli ve mümkün kılar. Eğer deha için uygun (yani özünde uygun olmayan) alan hayal gücü ise, hayal gücünün kuralları hiçe saymasından dolayı bir kuralın boşluğundan başka bir kural oluşabilir mi? Yokluktan değil, boşluktan bahsediyoruz çünkü Kant’a göre her sanat, “yapıtın temel fikrine uygunluğuna dair belirli temel mekanik kurallara” ihtiyaç duyar. Kurallara dair böylesi bir düşünce, sanatın, bir yapıtın/eserin temelini oluşturan ya da onu güçlendiren bir fikri temsil ettiği yönündedir. Kant bunu “düşünülen nesnenin sunumundaki gerçeklik” olarak ele alır. Peki ya temsil radikal bir yanlışlığın ispatıysa? Ya gerçek bu yanlışın içinde ve bu yanlış tarafından veriliyorsa? Bu, Adorno’nun genellikle hareket yasası olarak çevrilen Bewegungsgesetz kavramıyla ve bu kavramın radikal sanatın öncül ve zorunlu karanlığıyla olan ilişkisiyle ele aldığı bir konudur.
“Sanat eserlerinin hakikate dahil olmalarını sağlayan tutarlılık, her zaman onların hakikat-dışılığını da içerir; sanat, en sınır tanımayan tezahürlerinde her zaman buna karşı isyan etmiştir ve bugün bu isyan, sanatın kendi hareket yasası [Bewegungsgesetz] haline gelmiştir” (Adorno, Estetik Kuram).
“En aykırı ve korkunç haliyle hakikatin içinde ayakta kalabilmek için, kendilerini bir avuntu olarak pazarlamak istemeyen sanat eserleri, o hakikatle özdeşleşmek zorundadır. Günümüzde radikal sanat, karanlık sanatla eş anlamlıdır; ana rengi siyahtır. Çağdaş sanatın büyük bir kısmı bunu hiçe saydığı ve çocukça bir şekilde renkten zevk aldığı için anlamsızdır” (Estetik Kuram).
Ya deha kanun tanımaz bir kanuniyet yahut kuralları koyarak/çiğneyerek ortaya çıkan bir meşruiyetse? Bu da yine Monk’un kanunlarını, keşiş-ötesi çılgınlığını, süreç-dışı pratiğini, onun kutsal ve bozguncu özgünlüğünü, performans-aşırı deliliğini devre dışı bırakmak olurdu. Önce kural mı gelir yoksa kavram mı? Biçim fikri, biçimden türeyen biçimsizlikten bile önce gelebilir mi? Bir doğaçlama nasıl başlar? Buradan yola çıkarak şu iki soruyu da sorabiliriz: Notaları belli bir besteye nasıl giriş yapılır? Biçimin ortaya çıkması için hangi toplumsal koşullar gerekir? Ama şunları da sorabiliriz: Bir doğaçlamaya nasıl girilir ve doğaçlama, bir (sanat) eseri (schöne Kunst) olarak nasıl kabul edilir (ya da hiç kabul edilebilir mi)? Ya güzel sanat ile yapıt arasındaki ayrımı, Monk’un taşkın dirsek hareketlerini, aksak dansını, sık tekrarlarını ve buna rağmen etkileyiciliğini yok sayarsak? Ya pratik yapmak yahut sanat yapmak, sınırları reddeden bir imtinayla sistemin dışına çıkıp, doğaçlamanın sanat eseri nedir sorusunu sorduğu, sanatın kurallarının devamlı çiğnenmesi ve bu kuralların en baştan konmasıysa? Monk’un yasası Monk’un Rüyası’na dönüşür. Onun dramatik, [a]rkestral, travmatik Fantazi’si, sanki bir Zukofsky çevirisinde kolektif ve bireysel çözülme bir araya gelmek üzere tasarlanmış gibi, geçmişin ve günümüzün pisliğini defeden bir örnek teşkil ederek, doğaüstü bir şekilde işler. Peki ya kavramın/kuralın önce geldiği fikrinden bağımsız olarak, yani, Kant’a göre dehanın dayandığı zemin olan icat ile keşif arasındaki ayrıma karşı yol alırsam? Doğaçlama yapmaya başladığımızda aklımızda ne vardır? [Doğaçlama yaparken] zihnin bedensel, anlık ve özgür canlılığını ne verir? Aklımızda ne yapacağımıza dair somut bir temsil, bir kavram, bir kural, bir model mi vardır? Yoksa, zihni ve zihnin sahip olduğu varsayılan şeyleri bulandıran, geçmişe kafa yorarak eylemlerimize etki eden, başlangıcı ve sonu olmayan, yeni olan ile hali hazırda var olan arasındaki ayrımı (tam da bu ayrıma dair terimlerle) oluştururken aynı zamanda sorgulatan böylesi bir temsil için ortak ve gizli bir güç mü vardır?
Zihnin temsil kuramının başıboş dehayla, başıboş üretkenlikle, başıboş duyusal malzemeyle ilgilenmesi beklenir: “Akıl, kuralsız bir özgürlüğe sahip olan hayal gücünün kanatlarını ciddi bir şekilde kırpmalıdır”: Peki ya akıl da kendisinin hayal gücüne dayanan bir işleviyse ve kendisinin de dizginlenmesi gerekirse? Şiir en yüce sözel sanattır. Yaratıcılık ile kural arasındaki ilişki, gerçek aptallığa, kontol edilemeyen cisimleşmeye ve farklılaşmaya meydan okuyarak, duyuüstü olanın kendini gösterdiği, kanıtladığı yerdir. Söz konusu olan doğanın koyduğu kuralı ve şiirin bu kuralı nasıl hafif abartılı bir şekilde yeniden koyduğunu anlamaktır. Ancak Olson, cümleyi doğanın ilk eylemi olarak ele aldığında, bunu şiirin izin verdiği ölçüde yapar: Buna karşı gelip ötesine geçerek, cümleyi, onun geçiciliğini ve geçmişte kalmasını aşarak, cümleyi korkunç bir geçişe, dehşet verici bir şekilde dışlanmış bir aradalığa, Philip’in müzik dışı yakarışına, onun karmaşık kıvrımına, derinlemesine işlenmiş ve hesaplanamaz katmanlarına boyun eğdirerek. Doğal cümlenin ebedi, içsel, dağınık ve hesaplanamaz dönüşümü, yoldan çıkmış bir solodur.
Bunlar, “siyahilik” ve “şiir” adlı iki küçük parçaydı. İşte siyahilik ve şiir budur.



